Türkiye’de Siyasi Partiler Süreci

T.B.M.M.’nin siyasi partilerin inkişafı seyri bakımından husussiyeti, meclisin daima bir partinin kütlevi hâkimiyeti altında kalmış olmasıdır. 1950 genel seçimlerine kadar Cumhuriyet Halk Partisi iktidarda kalmış, 50 den sonra da durumda bir değişiklik olmamış eski muhalefet partisi olan Demokrat Parti hâkimiyeti altında kalmıştır. Şu halde T.B.M.M çok partili rejimlere has, koalisyonlarla sağlanan parçalı ve zayıf ekseriyetlerden daima mahrum kalmıştır. İkinci hususiyet ise meclis içinde gerek kuruluş gerek temsil edilişleri bakımından siyasi partilerin daima az olmasıdır. Yedinci döneme kadar meclis içinde ancak iki muhalefet partisi ortaya çıkabilmiştir. İkinci dönemde Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve üçüncü dönemde ise Serbest cumhuriyet Fırkası kurulmuştur. 1945 senesiyle açılan çok partili rejim kuvvetle yerleşmiş ve altıncı dönemde Demokrat parti kurulmuştur. 1946 genel seçimlerinden sonra ise Müstakil Demokratlar ve Millet Partisi kurulmuştur.

Cumhuriyet Halk Fırkası

11 Eylül 1923 tarihinde kurulmuştur. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nden doğmuş, tarihimizde ilk defa ve 27 sene iktidarda kalmıştır. Günümüzde ise en kuvvetli muhalefet partisidir. 1924’ten ikinci parti kurulana kadar Cumhuriyet Halk Fırkasının adı Halk Fırkası diye geçmektedir.

Terakkiperver Cumhuriyet Halk Fırkası

17 Kasım 1924’te ortaya çıkmış, Halk Fırkasına karşı bir muhalefet oluşturma arzusunun bir ürünüdür.Bir bakıma Halk Fırkası gayri mütecanis hüviyeti dolayısıyla parçalanmalıdır. Yeni fırka daha halkçı olacaktır. Halk fırkasının meclis üzerindeki baskısını kaldırma amacındadır. İşte bu hava içersinde mecliste dörtler ortaya çıkmıştır. Bunlar: Milli mücadele kahramanları, eski I.grup azaları ve Müdafaa-i Hukukçulardır.(Rauf Canbulut, Adnan Beyler ve Refet Paşa) bundan sonra Halk fırkasından istifalar başlamış ve bu muhalefet karşısında Halk fırkası ismine Cumhuriyet ibaresini eklemiştir. Halk Fırkasından ayrılan mebuslar askerlikle alakalarını kesen Kazım Karabekir ve Ali Fuad Paşalar liderliğinde olmuştur. İsmet Paşa istifa etmiş, dış politikada Musul meselesi görüşülürken birdenbire Şeyh Sair isyanı patlak vermiş ve genişlemeye başlamıştır. İşte Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası bu siyasi ikilm içersinde doğmuş ve yaşaması gerekmiştir. Bu fırkanın devamı müddetince genel seçim yapılmamıştır. Fakat çok geçmeden Terakiperver Fırka ile :Halk fırkası arasında münasebetler gergin bir hava içinde seyretmiştir.

Şarkta patlak veren isyan, istiklal mahkemelerinin geniş haklarda tekrar kurulmasına imkân sağlamış, İstanbul?da kominüst tahrikatı kaydedilmiştir. Başvekil Fethi Bey Terakkiperver Fırkası mensuplarının birçok yerlerde irtica fikrini uyandıracak surette faliyetlerde bulunduklarını, muhalefet fırkası liderleriyle görüşmüştü. Halk Fırkası Fethi Bey hükümetini kifayetsiz bulmuş ve kabine parti grubunda ademi itimad reyi almış ve istifa etmiştir. Hükümet Fırkanın irticayı körüklediğinden bahisle Takrir-i Sükun Kanununa müsteniden 5 Haziran 1925 tarihli Vekiller Heyeti kararıyla kapatılmıştır. Bu parti memleketimizde ilk olarak çok partili rejim ilan eden bir fikir partisi hüviyeti ile 7 ay yaşamıştır.

Serbest Cumhuriyet Fırkası

12 Ağustos 1930 yılında Reis-icumhur Gazi Mustafa Kemal Paşa ve eski Paris Büyükelçisi Ali Fethi Bey arasında olan mektuplaşmalar neticesinde kurulmuştur. Serbest Cumhuriyet Fırkası liberalizmi müdaafa eden bir muhalefet partisi olarak siyasi hayata doğmuştur. Yalnız bu fırkanın, Terakkiperver hareketinden mühim bir farkı vardır. Serbest Fırka hareketi, kurmak istediği çok partili rejim bakımından dahi tam sayılamaz; çünkü halk fırkasıyla birlikte ve onun Reisine bağlı onun iradesinde kalmış olacaktı. Terakkiperver fırkanın kuruluşunda ise doğrudan doğruya Cumhuriyet Halk Fırkasını yıkmak, ona en şiddetli muhalefeti göstermek temayülü mevcuttur. Birinci harekette Gazi’nin rakipleri, ikincisinde ise onun elemanları kurucudurlar. Serbestçilerle, Halkçıların münasebeti Terakkiperde olduğu gibi süratle mücadele halini almıştır. Ümit ve sükunetle karşılanan bu hareket zamanla etrafı kuşkulandırmış ve yine terakkiperver hareketinde olduğu gibi Gazi Mustafa Kemal’e karşı memleket içinde anarşik durum yaratacak olaylara karışma durumu ortaya çıkmıştır. Parti toplum içersinde istemeden çatışmalar neden olduğu için hem de Atatürk’e karşı karşıya gelmek istemediği için Fethi Okyar partinin fes edilmesini istemiştir.

Türkiye Cumhuriyeti Amele ve Çiftçi Partisi

29 Ağustos 1930 yılında kurulmuştur. Fırka, hükümetçe Kominüst faaliyetlerde bulunduğundan kapatılmıştır.

Milli Kalkınma Partisi

18 Temmuz 1945 yılında kurulmuştur. Mili Kalkınma Partisi uzun süren tek partili devresi sonunda üçüncü defa çok partili rejim denemelerinin üzerine olmuş siyasi partidir. Bu parti programında devletçiliği reddetmektedir. Rus taraftarı olarak gördüğü C.H.P’sine karşı muhalefet safında yer almıştır. Günümüzde bu parti halen faaliyettedir.

Demokrat Parti

7 Ocak 1946 yılında Celal Bayar başkanlığında Fuad Köprülü, Refik Koraltan, Adnan Menderes tarafından kurulmuştur. Daha sonra parti kurulduktan altı ay sonra genel seçime gidilmiştir. Meşrutiyet intifaplarını hatırlatan bir hava içinde ve açık oy gizli tasnif usulüne göre parti mecliste Demokrat Parti 61 milletvekili kazanmıştır. Muhalefetin ve basının 21 Temmuz’u antidemokratik bir hadise olarak ilan etmeleri üzerine C.H.P seçim kanununda tadilatı kabul etmiştir. Bu gergin durum üzerine Günaltay hükümeti, yeni, bir seçim kanununun hazırlanması için faaliyete geçmiş ve 16 Şubat 1950 tarihli milletvekili seçim kanunu vücut bulunmuştur. Bu kanundan sonra yapılan seçimlerde ise Demokrat Parti iktidara geçmiştir. Demokrat Parti Türkiye Cumhuriyet’inin 29 senelik tarihi içinde çok partili rejimin kuruluş ve şekillenmesini temin eden kuvvetli bir unsur olmuştur. Muhalefet devresinde zor şartlar altında fakat serbestçe çalışmak imkânını bulması neticesinde gösterdiği faaliyet ve inkişaflar siyasi tarihimizde yepyeni hadiselerin yaşanmasına neden olmuştur. Bu bakımdan Demokrat partinin tarihi çok partili rejimin kurulma ve yaşamasının da tarihi ile intibak halindedir. Çok partili rejimi, tek parti rejiminin hareketsizleştirdiği muhit ve sistem içinde kurtararak bütün unsurlarıyla geliştirmek ve noksanlarını tamamlamak, iktidar-muhalefet mekanizmasının tabi işleyişini mümkün kılmak gibi büyük ve ağır bir vazifenin gerçekleştirilmesi de bir netice Demokrat Partiye düşmektedir.

Kaynak

Tunaya Tarık Zafer, Türkiyede Siyasi Partiler, Albayrak Yayınları, İstanbul;1952

“Türkiye’de Siyasi Partiler Süreci” için 1 yorum

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir